Azərbaycanda bahar bayramı

Azərbaycanın muxtəlif bölgələrində çeşidli adlarla səslənən bahar bayramı ölkəmizin hər tərəfində bir az fərqli olsada ümumi qaydalar üzərində qurulmuş bir bayramdır. Hələ dilimizə bu qədər Fars sözü girmədən öncə ona “il bayramı”, “yaz bayramı” və “bahar bayramı” diyərdilər. Ancaq “novruz” adinda bir bayram mən eşitməmişdim. Bu söz bəzi oxumuşların vəya özünü bilici göstərmək istəyənlərin tərifindən “ilin ilk günü” kimi tərif edilərdi. Bunun yanında quzey Azərbacanda özəlliklə Bakıda “novruz” sözu daha çox işlənməkdədir.

“Bahar Bayramını” uzun illərdən sonra özəlliklə uşaqlıq və cavanlığımda Təbriz və ətrafi habelə Urmu və ətrafında gördüklərim və ailəmizin geçirdiyi mərasimlərdən xatırliyacağıma görə xətalarım olursa islah edilməsin bütün Azərbaycan aşiqlərindən xahiş edirəm. Özəlliklə dilçi və folklorşunas olmadığıma göre yazı uslubu və metodologi yanlışlıqlarımı vətən eşqində çırpınan ürəyimdən axan qızıl qana bulaşmış həsrət ahlarına bağışlanmasını təmənni edərdim. Umid edirəmki, bugün ərsiyə gəlmiş dəyərli yazıçılarımız özəlliklə yaşlı nəslimiz milli varlığımızın qorunub saxlanılmasında əllərindən gələni əsirgəmiyəcəklər.

Bəlkə gənçliyimin oğlan çağında (13 - 18) Urmuda yaşayıb oradakı yüksək səviyəli insaniyət və mədəniyətdən yadımda qalan gözəl xatirələr, bəlkədə Urmunun gözəl təbiəti, verimli toprağı, bol suyu və gülər üzlü xalqının təsiri, yada bugünə qədər başına gəlmiş bəlaların tikrarından olan nigarançılığımdırki, həməşə beynimdə, dəvamlı ürəyimdədir. Ona görədə oradan başlamağı sanki bir vəzifə sayıram.

Bayrama dörd həftə qalmış çərşənbə axşamından başlanan şənliklər gənc oğlanlanların tonqal qalıyaraq alovlandırması ile başlar. Bu iş bayram öncəsi çərşənbə axşamına qədər olan ot, su, torpaq və od adlanan günlərdə dəvam edər. Qızlı-oğlanlı tonqalın ətrafında toplaşaraq oxuyub, oynarlar və odun üstündən atılaraq özəlliklə qızlar diyər “atıl matıl çərşənbə - baxtım açıl çərşənbə” (bunu sudan da atılaraq söylərlər). Bu mərasim axır çərşənbə günü ən yüksək səviyədə geçirilər. O günü daha böyük tonqal qalanar, daha çox insan toplaşar, daha yaşlı insanlar hətta aqsaqqallarda şənliyə qoşularlar, toy çalınar çalman gedilər. Fış-fışalar atılar, tüfənglər şaqqıldar, od qalaqları uca damlarda da yandırılar, bütün millət əlində olan bütün imkanlardan istifadə edərək şənliyə şən qatmağa çalışar. O gecə isə özünə məxsus törənlərlə evlərin daxilində və eşikdə millət od çərçəmbə mərasimlərin yerinə yetirərək bayram gününə hazırlanar. Göz qaraldıqdan sonra hərkəs öz evinə gedər, çərşənbə süfrəsinin başında əyləşilər. Ananın həftələr boyu zəhmət çəkib pişirib-düşürdüyü milli yeməklərlə, bağ-baxcanın pozulduğu zamandan saxlanılan “milaq” – “qoz” və atanın alib gətirdiyi şirniyatla bəzənmiş süfrə nemətlərindən faydalanılar. Urmuda bayrama bir ay qalandan xanımlar qolların çırmalıyaraq hazırlığa başlar. Urmu nemətlərindən olan doşab, qoz və buna bənzər məhsullardan istifadə edərək “sucuq” sərərlər. Hər məhəllədə neçə ailə toplaşıb buğda gövərdərlər, bayrama neçə gün qalmış onu əzib suyun çıxararaq asdıqları böyük tiyanlarda səməni pişirərlər. Səməni pişirmə mərasimi özü-özlüyüdə dəyərli bir mədəniyətdir. Tiyanın altı 3-4 gün sönməməli və bütün bu müddətdə onu uzun çömçələrlə qarışdırmalı olduqlarına görə özəlliklə gecələr xanımlar onun başına toplaşıb bəlli şeirlər oxuyub, özəl havalar oynarlar. Sucuq sərmə ondan asan bir iş deyildir, o da özlərinin hazırladıqları nişasta, paizda bağda pişirilmiş doşab və çırpılıb gətirilmiş qozun qarışımından hazırlanar. Günlər boyu özəl yerdə özəl təxtələr üstünə sərilmiş təmiz süfrələrin üstündə yatırdılar, dəfələrlə çevrilər, özünə gəldiyi zaman yığılıb qazanlara toplanar. Artırmalıyamki, Urmu şəhərində yaşayan və kökü Urmulu olan bütün ailələrin ətraf kəndlərdə uzum bağları olardı. Ona görədə yuxarıda adını çəkdiyim milli yeməklər və ya pış-pışa neyqazanı asıb “bidmişq” arağı çəkmək və ya paizda “nanə-şahistərəm” və başqa insan sağlamlığına faydali olan otların arağının çəkilməsi kəndlərdə olduğu kimi şəhərlərdə də yayqın idi. Bu işlərin çoxunun qadın və kişi işbirliyinə ehtyaci olduğuna görə ailədə çox yaxın ilişgiləri görmək mümkünüdü. Özəlliklə kənd həyatında qadınların böyük rolu olardı. Ev və eşik işləri qadın və kişi arasında bərabər planlaşdırılardı. Hankı yerin buğda, haranın tutun, bostan, yeralma əkilməsi vəya ailə həyatının başqa probləmləri ailədə müzakirə olub nəticəyə bağlanardı. Qadınlar əkin yerlərində özəlliklə uzum bağlarında çalışdıqları kimi kişilərdə evdəki muxtəlif işlərdə iştirak ederdilər. Qdın anadır, ana bütün çətinliklərə dözər, taki “ailə dağılmasın, uşaqlar xoşbaxt olsun” fəlsəfəsinə görə, bəlkədə qədim Türk ənənələrinə uyaraq qadınların ailədəki rolu həməşə birinciydi. Bayram törənlərində də qadınların böyük rolu inkar edilməzdir. Ona görə də bıllı-bıllı mərasimində, ərlik qız olan evlərdə, təzə tanışdığı sevgilisinə çərşənbə yemişi və bayramlıq bağlamağa icazə yetgisi ancaq anadaydı.

Bıllı-bıllı sallamaq mərasimindən danışmaq istərkən ulu Şəhriyarın “ay nə gözəl qaydadı şal sallamaq - bəy şalına bayramlığın bağlamaq” misralarını xatırlamadan geçmək doğru deyildir. Demək, o bölgədə və bütün Azerbaycanda bu dəb varmış və bu gün də dəvam edir. Axır çərşənbə gecəsi gənc oglan uşaqları şamların yeyib-Yeməmiş, dəsmallarına və ya börklərinə ip, qayış və ya bir şal baglıyaraq damlara çıxarlar və dəsmal sallarlar. Evin üstündə baca varsa oradan, yoxsa pəncərənin qabagından şallar sallanar və hər ev öz imkanları daxilində ona çəp-çərə bağlar. Gənclər qozları toplar, sabahından başlıyaraq bayramdan bir neçə gün gedincə cəviz oynarlar. Boyanmış yumurtaları topluyaraq o günlər yumurta döyüşdürərlərki, onun özünün qaydaları var. Pulları topluyaraq o günlərdə rəsm olan muxtəlif aşıq oyunları, duvara vurdu, bajor və ona bənziyən oyunlar oynarlar. Aşıqların bəzən alçı və tovxan tərəfləri sürtülər, onun cik vəya bök durdugu zaman bir şey qazanmaz, ancaq omba durduğunda bütün oyunu udar. Aşıq heç zaman iki ayaq üstündə durmaz, bəlkə ona görədirki, o duruşun özəl adı yoxdur.

Bıllı-bıllı gecəsi ən duyğulu anlar qız öz nişanlısının dəsmalına bağladığı bayramlıq anlarıdır. Dəsmali vəya börkü öncədən tanıyan qız ananın əmri ilə ona çərşənbə yemişi bağlar. Ancaq ananın görməməsi şərti ilə özünündə hazırladığı bayramlığı bağlar, baxmıyaraqkı bayramlıqlar əsasən bayram günündəki görüşlərdə verilər.

O gecə bütün ailələrdə yaxşı və müsbət sözlər danışılmalıdır, çünki gənc oğlan və qızların açar salmaları hər qapının arxasında ola bilər. Açar salanın eşitdiyi sözlərin keyfiyətinə görə onun gələcək şansının necəliyi məlum olar inancındadırlar.

Bayram günü hər kəs təzə paltarların geyib, öncə ərəfata gedərlər və geçmişlərinin məzari başında halva paylayıb fatihə oxurlar. Sonra bir-birinin görüşlərinə gedərək bayramların təbrik edərlər. Bu görüşlərdə öncəlik yasli olan ailələr və həmçinin aqsaqqallar və qədim zaman kəndin ərbabı vəya xanı olardı. O günü il təhvil olanda kəndin vəya məhəllənin toyçusu dam üstə cıxar və böyük toyu gümbüldadar, çox çəkməzki cavanlar toplaşıb oynamağa başlarlar.

Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi bir tərəfdə yumurta döyüşdürərlər, bir tərəfdə top oynarlar, bir tərəfdə “təzə oyunumun əl şəqqisi” diyərək pil-dəstə oynarlar, ancaq böyüklər daha ziyadə evlərdə görüşə oturarlar vəya görüşə gederlər.

O günü bütün ailə üzvləri bir-birinə bayramlıq verər, görüşə gələnlərində çoxu özəlliklə yaxın qohumlar uşaqlara bayramlıq verməyi unutmaz.

Fikrimcə bu bayramın ən gözəl insani dəyəri, küsülülərin barışmasıdır. Umumiyətlə küsülü olanlarin özləri görüşüb barışarlar, yada görüşə getdikləri evdə bir-birlərin görüb barışarlar. probləm çox böyük olursa aqsaqqallar qolların çırmalayıb bu işi yerinə yetirərlər, gənclər arasındakı küsülülər isə öz dostlarının planlaşdırdığı və hazırladığı görüştə güya təsadüfi bir-birlərin görüb görüşüb barışarlar, yoxsa yoldaşlarının xahişi ilə əl sıxışarlar. Bütün çabalar insanların barışması və yeni ilə küsülü girməməsi üçün yerinə yetirilər və başarılıda olar.

Bayram günü aralarında şikayət olan çoxlu ailələr barışar, polis, Jandarma və ya ədliyədəki ağır şəraitdən can qurtarar.

Bəzi fərqliliklər olsada bütöv Azərbaycanda demək olarki, bahar bayramı eyni qaydalarla geçər. Baxmıyaraqki şimali Azərbaycanla Güney arasında uzun müddət ayrılıq olmuşdur və özəlliklə İstalin diktatörlüyü bir tərəfdən milli günlərimizi unutdurmağa çalışırkən, bir tərəfdəndə türklük şuurumuzu əzməyə çalışmışdır Quzeydə geçirilən bahar bayramı törənləri güneydəki ilə çoxda fərqlənmir. Bakıda qaldığım on il müddətində bunu dərinliklərinə qədər hiss etsəmdə Quzeydəki bəzi şənliklərin Güneydə də geçirilməsi arzularıma daxildir. Şübhə yoxdurki cənubda da əskidən qalmış dəyərli münasibətlərin şumala daşınması kültürümüzün genişlənməsi üçün zəruridir. Bakıda geçirilən bayram törənlərinin zirvəsində bayram günü şəhərin mərkəzi və başqa yerlərindəki, çal-çagır proqramıdır. Bakı merinin böyük diqqət və zəhmətlə hazırladığı bu şənlikdə bütün sənətçilər iştirak edər və bir qayda olaraq dövlət başçısı şəhərin mərkəzi və içəri şəhərdə gəzintiyə çıxar, xalqla bayramlaşar, gəlin kimi bəzənmiş bahar qızı ilə rastlaşar. Bahar qızını şəhərin bir çox yerində görmək, xalqla bayramlaşmağını və bəzən gənclərlə ən-ənəvi yumurta döyüşdürməsini görmək mümkündür.

Şumalda da Güneydə olduğu kimi zəhmətkeş qadınlarımız günlər öncədən bayrama hazırlıq görər və dadı damağımdan getmiyən məşhur “şəkərbura” bol-bol pişər. Gənclər qapıların arxasına bayramlıq almağa gələr, insanlar bir-birinin görüşünə gedərək bayramlaşar.

Təbriz və ətraf kəndlərində bəzi özünə xas törənlər olsada umumi gedişat çoxda fərqlənməz.

Təbrizdə tonqal qalayıb od yandırmaq Urmu qədər əzəmətli olmasada axir çərşənbə günü tərəqqə atmaq və fışfışa fırlatmaq bütün şiddəti ilə dəvam edər. Dəqiq xatirimdadirki o günlər özəl saxsı torpağından düzəlmiş, içinə gügürd və barıt doldurulmuş üskük boyda bir patlayan satılardı. O ayaq altında patlayıb ses verdiyi kimi gənclərin özünün simdən düzəltdiyi bir alətə yerləşdirib, uzağa fırladılardı, yerə düşündə alovla birlikdə şaqqıldardı.

Təbrizin ətraf kəndlərində çərşənbə axşamı şal sallama və od yandırma mərasimi yerinə yetirildiyi kimi o günü nişanlı qızlara bayram payı aparılar. Özəlliklə Səhənd dağının ətəklərində yerləşən qarlı-boranlı və soyuq havalı kəndlərdə nişanlı qız bəy şalına qışda muxtəlif rəngli iplərdən toxuduğu corabın bağlar.

Təbrizdə çərşənbəlik deyilən bu pay daha önəmli və daha qaydalı biçimdə tənzimlənər. O gün nişanlı qızın gözü qapıda olduğuna görə maddi durumundan asılı olmuyaraq bütün nişanlı ailələr qız evinə çərşənbəlik göndərər. Maddi imkani olanlar bir, bəzən daha çox xonça bəziyib hazırlayaraq ona az yaşlı bir oğlan uşağı qoşaraq qız evinə yollarlar. Özəl bir formada taxtadan düzəldilmiş bu xonçalarda umumiyətlə bulutla şirniyat, özəlliklə Təbrizdə çox məşhur olan “qurabiyə”, nişanlı qıza donluk, ayaq qabı və çadıralıq, qaynanaya donluk, qaynataya ayaq qabı, baldızlara çadıralıq və qayınlara köynək vəya köynəklik aparılar. Maddi imkani olmuyan ailələrdə isə “məjmei” deyilən mis qablarda vəya daha kiçik sinilərdə aparılar, amma mütləq aparılar. Təbrizdə müxtəlif formada çərşənbə yemişi hazırlanar və tükanlarda satılar, ən yaxşısı məmülən Emir bazarının dalında olar. Ancaq cuvanəzənlikdə taninmış olan Təbriz qadınlarının çoxu bunu özləri hazırlar. Kişmiş, xurma, basdiq, qoz, badam və buna bənzər yiyəcəklərdən düzəldilmiş çərşənbə yemişi ancaq o gün üçündür, bayram gününə isə özəl şirniyat pişər.

Təbrizdə o gecə ümumən “balıq plov” yeyilər, şamdan sonra yemiş məjmeisi gələr, uşaqlara pay verilər, böyüklər dəcindən faydalanar. O gecə açar salmaq böyük bir zevqlə geçirilər, beləki bəxt astanasındakı qızlar ayaqlarının altına bir açar qoyaraq evdeki danışıqlara qulaq asarlar. Ona görədirki, o gecə hamı gözəl sözlərdən danışar, toydan, bayramdan diyər və qapının arxasındakını öz arzılarına çatdırmaq üçün əlindən gələni edər.

Bayram gününə hazırlıq günlər öncə ev-eşiyin yuğulub təmizlənməsi ilə başlar, bayram şirnisin çoxları bazardan alsada qədim ailələr onu evdə pişirərlər. Badam içini dibək-dəstədə əzərək narinlədəndən sonra məxsus un, nişasta, bal vəya şəkərlə, sarı yağ və gülab qatılmış su ilə yoğurub kiçik dairə şəklində tavada yumuşaqcasına qovrulmuş qurabiyə, lövzi və baqlava adlandırılan bayram şirniləri günlər öncə hazırlanar. Qədim onun yumuşaq qalması üçün mis qazanlara yığılaraq evlərdə özəl formada tikilmiş dilablarda uşaqların gözündən ıraq saxlanılardı və bayram günü döşənərək görüşə gələnlərə təqdim edilərdi. Əlbəttəki uşaqlarda ondan öz nəsibini alardı.

“Bayram süfrəsi evdən-evə, ailədən-ailəyə fərqli bəzənmiş olsada bu bayrama çox böyük əhəmiyət verən və bütün qaydaların titizliklə yerinə yetirməyə can atan anamın süfrəsin, sikkə, səməni, sarımsaq, su, çiraq, ayna və quran bəzərdi. İl dəyişdiyi an istisnasız olaraq bütün ailə üzvləri o günə qədər geyilməmiş təzə paltarların giyərək süfrənin başında olmaliydi. İl dəyişən kimi hamı bir-birinə bayramı təbrik diyərdi, böyüklər uşaqlara təzə pul vəya sikkə bayramlıq verərdi, cavanlar boyanmış yumurtaları götürüb, döyüşdürmək üçün küçəyə çıxardı”. Kənd yerlərində o gün çeşidli oyunlar yanında at çapdırmaq və dovşan ovuna çıxmaq özəlliklə Təbrizə dərs oxumaq üçün getmiş və bayramda ailələrinin yanına gəlmiş cavanlar üçün unudulmaz xatirələr olurdu. Ən marağlısı o kəndlərdə “top Ərəbi” deyilən bir oyun oynanardıki, daha ziyadə Amerikalıların bugün oynadigi əl futbalına bənzərdi. Bayram günü o kəndlərdə küsülülərin barışması qədər gözəl və dəyərli qayda milli kültür ölçüsündə tayı tapılmıyan qaydadır.

Bayramlaşmaq hələdə uzun müddət dəvam edər, kişilər ilk günlərdə görüşlərin başa çatdırsalarda qadınlar onu sürdürər. Ətraf kəndlərdə bir misal var, diyərlərki, “qadınlar arpa biçiminə qədər bayram görüşünə gedərlər”.

Böyük Rəsuloğlu - 05 Yanvar 2006

++++++++++