Novruz bayramı haqqında rəvayətlər

Çevirən: Pəri (Sarı Gəlin) 12 mart 2006

Hamıya məlumdur ki Novruz cox əski Türk bayramıdır və bunun türkcədə adı ərgənəgün, yaxud yeni gündür. Daha sonralar türklərin digər uluslarla əlaqələrinin sıxlaşdığı zaman bu novruz törəni o uluslara da keçmiş olur və hər bir xalqın düşüncə və yaşam tərzinə uyğun olaraq qəbul edilməyə başlayır. Bəzən dini ayin, bəzən də milli karakter alır və bəzi hallarda da dəyişik adlarla istifadə olunur. Novruzun yaxud yeni günün hansı şərtlər altında hansı ulus tərəfindən özəl olaraq istifadə edildiyi tam olaraq deyilməz. Çünkü bu tarixdən gələn bir olayı hər kəs (ulus) öz imkanı dayrəsində çözməyə başlamışdır. Hər halda novruz yaşam tərənnümü, ruh oxşar və sevinc mənbəidir. Bu tükənməz sevinc və fərəh mənbəini hər kim necə istərsə eləcə istifadə edə bilər. Ancaq unutmaq da olmaz ki bu bir uyğarsal (mədəni) gələnəkdir və onun yəqin ki əsil yaradanları onun əsil iddəaçısıdırlar.

Bütün uyğarsal dəyərlər zaman çərçivəsində və bəlli sürə içərsində dəyişikliyə məruz qalmışlar və hər bir yeni mədəniyyətlərin gəlişi ilə onla buluşub, oluşub və bölüşmüşlər. Elə buna görə ərgənəgün yaxud novruz bayramı da ulusumuzun hər bir yeni inamı və yaxud həyat tərzini qavradığında onun rəngini özünə üz örtüyü etmişdir. Bunlardan bir neçəsini sizlərə axtarmağa cəhd edəcəyəm.

Türkiyədə özəl olaraq Bəktaşilərdə zevq və səfa gündür və onların inancına görə bu bayram bu olaylardan dolayı yaranmışdır:

1. Həzrəti Əli-nin doğum günüdür.

2. Həzrəti Əli və Fatimə-nin evləndiyi gündür.

3. Həzrəti Məhəmməd-in peyğəmbərliyə məbus olduğu gündür.

4. Qədim ənənələrə, Türk törənlərinə görə baharın gəlişini göstərən bayramdır.

5. Günəşin balıq burcundan qoç burcuna girdiyi gündür.

6. Qış mevsiminin sona çatıb, baharın başlanmasila birlikdə Türklərin qışlaqlardan yaylaqlara girdiyi gündür.

7. Həzrəti Əli-nin xilafətə çıxdığı gündür.

8. Rəvayətə görə həzrət Əli-nin Novruz adında bir xidmətkarı var imiş, Əli-nin xilafətə oturduğu zaman o, birinci şəxs olur ki Əlinin ziyarətinə gəlir və o bu iş üçün bütün sərvətini satır, bir yumurta alır və onu saman suyu ilə boyayıb Əliyə hədiyə gətirir. Onun bu saf niyyəti Əlidə xoş təsirat yaradır və bu günü sənin adına Novruz bayramı elan edirəm deyir.

Digər inanclara görə novruz bayramı daha əski və mifik inancılara dayalı olaraq xalq arasında öz yerini qoruya bilmişdir:

1. Yunus peyğəmbərin balığın qarnından çıxdığı gündür.

2. Nuh peyğəmbərin gəmisinin qayaya oturduğu gündür.

3. Türklərin ərgənəgündən çıxartdıqları 5 min ildən bəri doğu dünyasında bilinir. Orta asiyadan bu tərəfə uzanıb gələn Türklük bayramıdır.

4. Əski şərq millətlərinin qəbul etdigi il başı günüdür.

5. Türk xaqanlığı Xarəzmşah məlikşahın icad etdiyi gündür.

6. Qədim Türklərin ilkin mevsimlərə bağlı olan toplantılarıdır ki daha sonra novruz mərasiminə çevrilmişdir.

Tarixçilər və digər araşdırıcılar bu gün haqqında muxtəlif fikirlər soyləmişlər. Bəziləri onu zərdoşt dini ilə ilgiləndirmişlər və bəzilər də onun islami ayin olduğunu ön plana çəkmişdirlər. misal üçün T. Bayramlı bəgov bu günü sırf zərdoşt dini ilə bağlamış. Abdullah Şaiq də novruz bayramında olan mərasimləri zərdoştlik yaxud atəş pərəstlik törəni kimi qəbul etmişdir:

1. Atəş pərəstlikdən qalan bayram mərasimidir.

2. Orta asyada islam dinindən əvvəl yayılmış bayramdır.

3. Yeni gün, günəşin yaz inqilabı, zamanın düzgün dəqiqləşdirilməsi zamanı.

4. Cəmşid padişahın Azərbaycanda taxta çıxdığı gündür.

5. Həzrət`i Adəm-in yaradıldığı gündür.

Ən qədim rəvayətlərdən biri novruzun dünya yaradılışının tamamladığı gün kimi qəbul edilməşidir. Günümüzə qədər heç bir bilim bu məsələni açıqlaya bilməmişdir. Çünkü yaşadığımız yer kürəsi və onda həyatın başlanışı bir sırr kimi qalmaqdadır elə buna görə də bəzi bəşəri mərasimlər də bunlar kimi sırrı açılmaz qalmaqdadır və hər şey təxmin üzərindədir.

Kainatın yaradıldığına əsas fakt müqəddəs kitablardır, ancaq rəvayətlərə görə ilk yaradılışda həzrət Adəm yaradılan ilk insan olaraq 80 il şəkilsiz, 120 il də ruhsuz qaldıqdan sonra tanrı tərəfindən kamilləşdirilir. Quran`i kərimin 15-ci ayəsinin 26-cı surəsində Adəm haqqında oxuyuruq:

"biz insanı qumla torpaq və pis qoxuyan palçıqdan yaratdıq"

Ancaq burda da bir qəti qanıt verilmir. Zərdoştçilik bu dini-fəlsəfi düşüncə tərzində insan ruhu yaxşı və pis arasında daimi savaş meydanıdır.ona görə də bahar və qış fəsillərinin qovuşacağı və ayrılacağı günü ərgənəgün adlandırmışlar. Ancaq burda dəlil və qanıtlara rastlamırıq.

Bütün bunlara rağmən kökü və soyu Türk olan bu bayram, Türkün özü qədər, tarixi qədər qədim sayılabiləcək, günümüzə qədər uzanıb gələn bəşəri hadisədir. Novruz bayramı bütünləşdirici və sevindiricidir. baxmayaraq ki bizim olan bu rəsm digər millətlərin yazı və törənləri ilə də qorunub saxlana bilmişdir. Baxmayaraq ki tarix boyu bəzən onu başqalarına məcburi olaraq bayram etdirmişik!.

Bayramı, yeni günü andıran bu bayram, türkün yaşadığı insanı və təbii nəqşəyə yaxdığımızda, onun doğal və təbii uyğunluğu təbiətlə görməmək mümkün dəyil. Türkün yaşayışı ilə üzlaşan, zatı ilə bağlaşan bü gün sanki onun şəninə uyğun icad edilmişdir...

Dr. Hüseyn Şərqi

++++++++++